โกฐกระดูก

Costus

ชื่ออื่น: บักเฮียว (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Saussurea lappa Clark. COMPOSITAE

เป็นรากสะสมอาหารของต้นไม้สนิดหนึ่ง ผิวนอกเป็นร่องๆไขว้ไปมาคล้ายร่างแหโดยรอบ ทรงกลมยาวสีน้ำตาลไหม้ เนื้อเป็นรูปรัศมี มีรูพรุนๆ มาจากประเทศจีนและอินเดีย ที่มาจากอินเดียมีสรรคุณดีกว่า

สรรพคุณ

  • ราก รสมันสุขุมหอม แก้ลมในกองเสมหะ (ลมที่มักเกิดในตอนเช้า) บำรุงกระดูก

โกฐเชียง

Lovage

ชื่ออื่น: กุยบ๊วย (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Livisticum official Koch. UMBELLIFERAE

เป็นรากไม้ พวกโสม สีน้ำตาลเหลือง

สรรพคุณ

  • รสหวานสุขุม แก้ไข แก้สะอึก แก้ไอ แก้เสียดแทงสองราวข้าง

โกฐเขมา

Atractylis

ชื่ออื่น: ซังตุ๊ก (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Atractylodes lyrata Sieb. et Zuck., A. lancea DC., A. ovata DC. COMPOSITAE

เป็นเหง้าของต้นไม้ชนิดหนึ่ง ผิวขรุขระ สีน้ำตาลออกเหลือง ขนาดเท่านิ้วหัวแม่มือ มาจากประเทศจีน

สรรพคุณ

  • รสสุขุมหอม แก้โรคในปากคอ แก้แผลเน่าเปื่อย แก้เสียดแทงสอง แก้หอบหืด (แก้หอบได้คล้ายยาอีเฟรดตริน)

แกแล

ชื่ออื่น: ไม้เหลือง, แกก้อง (แพร่), แกล (ใต้), แก่นเข

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Cudrania javanensns Trecul.

ชื่อวงศ์: MORACEAE

เป็นไม้เถาทรงพุ่มเลื้อยพาดพันต้นไม้ใหญ่ มีหนามแข็งเรียวยาวตามง่ามใบ เนื้อไม้สรขาว แก่นสีน้ำตาล ใช้แก่นเป็นสีย้อมผ้าให้สีเหลือง

ใบ: ใบเดี่ยวรูปหอกปลายแหลม ขอบเรียบผิวมัน ออกเรียงสลับรอบกิ่ง

ดอก: ดอกเล็กๆออกเป็นกระจุกที่ง่ามใบ

นิเวศวิทยา: เกิดตามป่าโปร่ง ป่าเบญจพรรณทั่วไป

สรรพคุณ:

  • แก่น รสขมปร่าขื่น บำรุงน้ำเหลืองให้ปกติ แก้พุพอง บำรุงกำลัง ขับปัสสาวะ

กุยช่าย

Chinese Chive

ชื่ออื่น: กูไฉ่, กู๋ฉ้าย, หอมแป้น, ผักแป้น (อีสาน), หัวชู (เหนือ)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Allium tuberous Rottler.

ชื่อวงศ์: ALLIACEAE

เป็นพืชจำพวกผัก ลำต้นใต้ดิน พองกลมรีสีขาว ปลูกเป็นผัก เป็นอาหารที่ให้แคลเซียม ฟอสฟอรัส และเหล็ก

ใบ: ใบรูปขนานยาว ขอบเรียบ ปลายเรียวแหลม

ดอก: ดอกช่อสีขาว ก้านช่อยาว

ผล: ผลกลมรี มี 3 พู

การขยายพันธุ์: ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด หัว และแยกหน่อ

สรรพคุณ:

  • ใบ รสร้อยฉุน แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย แก้ฟกบวม แก้ปวดแน่นหน้าอก แก้ไอหรืออาเจียนเป็นเลือด แก้ปัสสาวะเป็นเลือด คั้นเอาน้ำหยอดหู ขับแมลงที่เข้าหู ฆ่าเชื้อโรคในแผลสด แก้แผลหนองเรื้อรัง แก้คลื่นไส้อาเจียน แก้หูน้ำหนวก แก้บิด แก้ผื่นคันตามตัว แก้อ่อนเพลีย แก้มดลูกหย่อน
  • เมล็ด รสเค็มร้อน ขับพยาธิเส้นด้าย แก้ปวดเอว บำรุงตับไต แก้ระดูขาว แก้หนองใน แก้ปัสสาวะกะปริบปะปรอย
  • เหง้า รสร้อนฉุน แก้เจ็บหน้าอก ขับประจำเดือน ขับสิ่งคั่งค้างในร่างกาย แก้ไอเป็นเลือด

กะเม็งตัวผู้

ชื่ออื่น: ห้อมเกี้ยวคำ (เชียงใหม่), อึ้งปั้วกี่เช้า (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Wedelia chinensis Merr.

ชื่อวงศ์: COMPOSITEA

เป็นไม้ล้มลุก

ลำต้น: ลำต้นเลื้อยยอด ตั้งสูงประมาณ 1-2 ฟุต

ใบ: ใบเดี่ยวรูปหอก ปลายและโคนแหลม ขอบใบหยักตื้นๆ ห่างๆกัน มีขนประปราย

ดอก: ดอกเป็นกระจุกกลม สีเหลืองออกเดี่ยวๆที่ปลายยอด ขนาดประมาณ 2 เซนติเมตร

ผล: ผลเล็กๆยาวๆ 5 มิลลิเมตร ผิวไม่เรียบ

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • ใบ รสเอียน ต้มหรือชงรับประทาน แก้ไอ แก้ปวดศีรษะ บำรุงร่างกาย แก้โรคผิวหนัง แก้ผมร่วง
  • ทั้งต้น รสเอียน ทำเป็นผงหรือยาชงรับประทาน แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต บำรุงโลหิต แก้กระเพาะอาหารอักเสบ กระเพาะคราก ทำให้น้ำบริสุทธิ์ ตำผสมข้าวพอกแก้บวม

การขยายพันธุ์: ด้วยเมล็ด

นิเวศวิทยา: เกิดตามที่ลุ่มชื้นแฉะ

กรุงเขมา

ชื่ออื่น: วุ้นหมอน้อย (กลาง), ขงเขมา, พระพาย (เหนือ), หมาน้อย (อีสาน), ก้นปิด (ใต้), สีฟัน (เพชรบุรี), อะกามินเยาะ (ยะลา)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Cissampelos pareira Linn.

ชื่อวงศ์: MENISPERMACEAE

เป็นไม้เถาเนื้อแข็งขนาดกลาง

ใบ: ใบเดี่ยว รูปหัวใจ มีขนปกคลุม ก้นใบปิด เหมือนต้นก้นปิด ไม่มีขน ใบเมื่อนำมาขยำกับน้ำทิ้งไว้จะแข็งตัวเหมือนวุ้น

ดอก: ดอกตัวผู้และตัวเมียแยกจากกัน มีขนาดเล็ก สีเขียว

เมล็ด: เมล็ดโค้งเหมือนพระจันทร์ครึ่งซีก

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • ราก รสเย็นหอมสุขุม แก้ไข้ แก้ดีรั่ว ดีล้น ดีซ่าน เป็นยาอายุวัฒนะ บำรุงอวัยวะเพศให้แข็งแรง แก้ลม โลหิต กำเดา แก้โรคตา ขับปัสสาวะ แก้อาการบวมน้ำ แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ กระเพาะปัสสาวะอักเสบ มีฤทธิ์เท่ากับ                      d-tubocurarine
  • ใบ ใช้ทาแก้โรคผิวหนัง หิด

การขยายพันธุ์: ด้วยเมล็ดหรือแยกหน่อ

นิเวศวิทยา: เกิดอยู่ตามที่รกร้างว่างเปล่าในป่าเขาทั่วไปในเขตร้อน

กระวานเทศ, ลูกเอ็น (Cardamon)

ชื่ออื่น: กระวานขาว, กะวาน, ลูกเอ็น, ลูกเอ็ล

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Elettaria cardamomum Maton.

ชื่อวงศ์: ZINGIBERACEAE

ลำต้น: ต้นแบน สูง 1.5-3.6 เมตร มีกาบหุ้มลำต้น

ใบ: ใบรูปหอก

ดอก: ดอกเป็นหลอด พองออกเป็นกระเปาะสีขาวแกมเขียว เป็นช่อทรงพุ่ม ออกจากเหง้าที่ติดอยู่กับดิน

ผล: รูปไข่หัวท้ายแหลม โตขนาดปลายนิ้วก้อย ในผลจะมีเมล็ดสีน้ำตาลอมดำอัดกันเป็นกลุ่ม

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • ใบ รสเผ็ด เป็นยากระตุ้น ขับลมลงสู่เบื้องล่าง แก้ไข้เซื่องซึมลดไข้
  • เหง้า รสเผ็ด ขับพยาธิที่อยู่ในเนื้อให้ออกมาทางผิวหนัง
  • ราก รสเผ็ดร้อน ขับเลือดที่เน่าเสีย
  • ผล รสเผ็ดร้อน บำรุงธาตุ กระจายโลหิต เสมหะ ขับลม แก้ท้องอืดเฟ้อ แก้อาการเกร็งของลำไส้

การขยายพันธุ์: ด้วยวิธีแยกกอ

นิเวศวิทยา: เกิดในป่าดงดิบเขาสูง นำเข้าจากเมืองเมเลบา ประเทศอินเดียและศรีลังกา

กระเช้าผีมด


ชื่ออื่น: หัวร้อยรู, ปุ่มฟ้า (ตราด), ดาลูบูตาลิมา (มลายู)

ชื่อวิทยาศาสตร์: Hydnophytum formicarium Jack.

ชื่อวงศ์: RUBIACEAE

เป็นไม้ที่อาศัยเกาะอยู่ตามต้นไม้

หัว: กลมโตเท่าลูกมะพร้าว ภายในหัวมีรูพรุนเมื่อผ่าออกดู มักมีมดดำอาศัยอยู่ เนื้อนิ่ม สีน้ำตาลไหม้

ใบ: ใบเดี่ยวรูปไข่รีหนาแข็ง ผิวและขอบเรียบ มีกิ่งก้านคล้ายกาฝากทั่วไป แต่ไม่มาก

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • หัว รสเมา บำรุงหัวใจ ขับชีพจร ขับพยาธิ แก้พิษในข้อไขกระดูก แก้พิษประดง แก้ข้อเข่าข้อเท้าบวม รักษามะเร็ง

นิเวศวิทยา: เกิดอยู่ตามคาคบไม้ ในป่าดงดิบชื้น

กระเทียม (Garlic)


ชื่ออื่น: หอมเทียม (เหนือ), ปะเซ้วา (แม่ฮ่องสอน), ลสุนา (สันสกฤต)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Allium sativum Linn.

ชื่อวงศ์: ALLIACEAE

เป็นพืชล้มลุกประเภทหัว

กลีบ: มีกลีบย่อยหลายกลีบติกกันแน่น เนื้อสีขาว ถ้ามีกลีบเดียวเรียก “กระเทียมโทน”

ใบ: ใบเดี่ยวแบนยาวรูปขนานเรียวแหลม

ดอก: ดอกเป็นกระจุกที่ปลายก้าน สีขาวอมเขียว

นิเวศวิทยา: ปลูกได้ดีทางภาคเหนือและอีสาน

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • ใบ รสร้อนฉุน กระทำให้เสมหะแห้ง กระจายโลหิต แก้ลมปวดมวนในท้อง
  • หัว รสร้อนฉุน แก้ไอ แก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน แก้แผลเน่า เนื้อร้าย บำรุงธาตุ ขับโลหิตระดู แก้ปวดหู แก้หูอื้อ ระบายพิษไข้ แก้โรคในปาก แก้คออักเสบ แก้หืด แก้อัมพาต แก้จุกเสียด แก้ขัดปัสสาวะ บำรุงปอด ปอดบวม แก้น้ำลายเหนียว แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้ฟกบวม แก้สะอึก

การขยายพันธู์: ใช้หัว