โกฐสอ

ชื่ออื่น: แป้ลี้ (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Angelica sylves Linn., A. anomala A ve-Lell. UMBELLIFERAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กจำพวกโสม มีหัวกลมยาวเรียว คล้ายไม้ตีพริก ผิวนอกเมื่อแห้งสีเทา เนื้อในสีขาวนวล มาจากประเทศจีน

สรรพคุณ

  • หัว รสสุขุมหอม แก้ไข้ แก้หืด ไอ บำรุงหัวใจ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้สะอึก แก้หลอดลมอักเสบ แก้ไข้จับสั่น

กุ่มบก

ชื่ออื่น:สะเบาถะงัน, เดิมถะงัน (เขมร), ผักก่าม (อีสาน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Crateva adansonii DC. ssp. trifoliata (Roxb.) Jacobs

ชื่อวงศ์: CAPPARIDACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางสูง 6-10 เมตร

ใบ: ใบประกอบ ใบย่อย 3 ใบ รูปหอกปลายแหลม โคนสอบแคบ กว้าง 5-6 ซม. ยาว 9-10 ซม. ก้านใบย่อยมีต่อมเล็กๆที่ปลายก้าน

ดอก: ดอกโต 2-5 ซม. สีขาวอมเขียวอ่อนๆ เปลี่ยนเป็นสีเหลืองนวลหรืออมชมพู ก้านเกสรตัวผู้สีม่วง ออกเป็นช่อ

ผล: ผลกลม ขนาดประมาณ 1 นิ้ว

นิเวศวิทยา: ขึ้นตามป่าโปร่งทั่วไป ออกดอกพร้อมกับผลัดใบ

การขยายพันธุ์: ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ:

  • ใบ รสร้อน ขับลม ฆ่าพยาธิ แก้กลากเกลื้อน
  • กระพี้ รสร้อน ทำให้ขี้หูแห้งออกมา
  • แก่น รสร้อน แก้ริดสีดวงผอมเหลือง
  • เปลือกต้น รสร้อน ขับลม แก้ปวดท้อง แก้ลงท้อง ตุมธาตุ ขับผายลม แก้บวม บำรุงไฟธาตุ กระตุ้นลำไส้ให้ย่อยอาหาร บำรุงหัวใจ ทาแก้โรคผิวหนัง เป็นยาระงับประสาท มีคุณเสมอกับเปลือกมะรุมและเปลือกกุ่มน้ำ

กุ่มน้ำ

 

ชื่ออื่น: ร้อถะ (ละว้า-เชียงใหม่), เหาะเถาะ (กะเหรี่งกาญจนบุรี), อำเภอ (สุพรรณบุรี), ผักกุ่ม (อีสาน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Crateva magna DC., C. naval Buch.-Ham.

ชื่อวงศ์: CAPPARIDACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงประมาณ 10-20 เมตร

ใบ: ใบประกอบใบย่อย 3 ใบ รูปหอกปลายหว้างแหลม โคนสอบแคบ เนื้อหนา หน้าสีเทาอมน้ำตาลมันเงา ท้องใบมีขนอ่อนสีเทา เส้นกลางใบอมแดง ปลายก้านใบมีต่อมน้ำตาลขนาด 1 มม. กว้าง 1-3 นิ้ว ยาว 2-9 นิ้ว

ดอก: ดอกช่อ ยาว4-6 นิ้ว กลีบรองดอกรูปไข่ปลายแหลม กลีบดอกกลมยาว 2-3 ซม. สีขาว เกสรตัวผู้มีก้านสีม่วง

ผล: ผลรูปรีเปลือกหนา ผลอ่อนผิวมีสะเก็ด สีเหลืองอมเทา ผลแก่ผิวเรียบ ยาว 5-8 ซม.

เมล็ด: รูปเกือกม้า ยาว 6-9 มม.

นิเวศวิทยา: เกิดตามริมแม่น้ำลำธาร หนองบึง ตามป่าทั่วไป

การขยายพันธุ์: ชยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ:

  • ราก รสสุขุม แก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ ขับหนองให้กระจาย
  • ใบ ขมหอม ขับเหงื่อ แก้ไข้ เจริญอาหาร ระบาย ขับพยาธิ แก้ปวดเส้น แก้อัมพาต แก้โรคไขข้ออักเสบ แก้สะอึก ขับผายลม แก้ลมขึ้นเบื้องสูง
  • ดอก รสเย็น แก้เจ็บตา แก้เจ็บในคอ แก้ไข้ครั่นเนื้อครั่นตัว
  • ลูก รสขม แก้ไข้
  • เปลือกต้น รสขมหอม แก้สะอึก ขับผายลม ขับเหงื่อ แก้ริดสีดวงผอมแห้ง ระงับพิษที่ผิวหนัง แก้ไข้ ขับน้ำเหลืองเสีย ขับน้ำดี ขับนิ่วในทางเดินปัสสาวะ แก้อาเจียน
  • กระพี้ รสร้อน แก้ริดสีดวงทวารหนัก
  • แก่น รสร้อน แก้นิ่ว

กัลปพฤกษ์

กัลปพฤกษ์

 

Pink Cassia, Pink Shower

ชื่ออื่น: ชัยพฤกษ์, กาลพฤกษ์ (เหนือ), กานล์ (เขมร), เปลือกขม (ปราจีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Cassia bakeriana Craib.

ชื่อวงศ์: CAESALPINIACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงประมาณ 12 เมตร เปลือกต้นสีเทา เรือนต้นแผ่กว้าง

ใบ: ใบประกอบ มีใบย่อย 5-7 คู่ รูปขนาน ปลายและโคนกลม มีขนอ่อนนิ่มทั้งหลังและท้องใบ

ดอก: ดอกช่อออกตามกิ่ง สีชมพูแล้วเปลี่ยนเป็นขาว ออกดอกหลังผลัดใบ

ฝัก, เมล็ด: ฝักแก่สีน้ำตาลเข้ม มีขนนิ่มปกคลุม ยาว 30-40 ซม. มีผนังกั้นระหว่างเมล็ดหยุ่นๆสีขาวแกมเขียว เมื่อแห้งจะแยกกันเป็นชั้นๆ ปลอกเปลือกออก จะเห็นเป็นรูปเหรียญกลมๆ มีเมล็ดอยู่ภายในเขย่าได้ ตลอดฝัก เมล็ดกลมรีแบน

นิเวศวิทยา: ขึ้นตามป่าเขา ป่าเบญจพรรณทั่วไป

ขยายพันธุ์: ชยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ:

  • เนื้อในฝัก รสหวานเอียนขม ระบายอุจจาระธาตุ แก้พรรดึก ไม่ไซ้ท้อง ระบายท้องเด็กได้ดีมาก คนแก่สมัยก่อนใช้กินกับหมาก
  • เปลือกฝัก, เมล็ด รสขมเอียน ทำให้อาเจียน ถ่ายพิษไข้

การบูร

การบูร

Camphor Tree, Laurel Camphor, Gum Camphor, Formosan Camphor

ชื่ออื่น: อบเชยญวน, พรมเส็ง (เงี้ยว), เจียโล่ (จีน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Cinnamomum camphor Nees ex Eberm.

ชื่อวงศ์: LAURACEAE

เป็นไม้ยืนต้น ขนาดกลางถึงใหญ่ สูง 15-30เมตร

ใบ: ดกทึบ ใบเดี่ยว สีเชียว ยาว 7-10 ซม. รูปรีปลายแหลม

ดอก: ดอกช่อ สีขาวอมเขียวหรือเหลือง ขนาดเล็ก ออกเป็นกระจุกตามง่ามใบ ในเดือน มิ.ย.-ก.ค.

ผล: ขนาดเล็กมีเมล็ด 1 เมล็ด ผิวสีชมพูหรือน้ำตาลม่วง

นิเวศวิทยา: เกิดตามป่าดงดิบเขาสูง

ขยายพันธุ์: ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดและกิ่งตอน

สรรพคุณ

  • เปลือกและราก นำมากลั่นด้วยไอน้ำ ได้การะบูนดิบ
  • ผลการบูร เป็นเกล็ดกลมเล็กๆสีขาวแห้ง อาจจับกันเป็นก้อนร่วนๆแตกง่าย ทิ้งไว้ในอากาศจะระเหิดไปหมด รสร้อนปร่าเมา บำรุงธาตุ ทำให้อาหารงวด ขับเสมหะและลม แก้ธาตุพิการ แน่นจุกเสียด ปวดท้อง ขับลมในลำไส้ แก้ไอ แก้เลือดลม ชูกำลัง แก้คัน แก้โรคตา ขับเหงื่อ แก้ปวดตามเส้น แก้เคล็ดขัดยอก แก้กระตุก แก้ปวดข้อ แก้รอยผิวหนังแตก แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย เป็นยาชาเฉพาะที่ ใช้ปรุงกลิ่นรสในยาอื่น ใช้ในการทำพลาสติกและเซลลูลอยด์ วางไว้ในห้อง ไล่แมลงรบกวน

กานพลู

1-30

ชื่ออื่น: จันจี่ (เหนือ)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Eugenia caryophyllus (Sprengel) Bullock et Harrison, E. caryophyllata Thunberg., Syzygium aromaticum (Linn) Merr. & Perry., Caryophyllus aromaticus Linn

ชื่อวงศ์:  MYRTACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ชอบอากาศร้อนชื้น ฝนตกชุก เช่น ตามชายฝั่งทะเล ปลูกได้จนถึงระดับสูง 900 เมตร ต้นกานพลูจะเริ่มออกดอกเมื่ออายุประมาณ 8 ปี ปริมาณของดอกจะเพิ่มขึ้นเรื่อยๆและมากที่สุดเมื่ออายุ 15-20 ปี และมีอายุถึง 60 ปี ต้นหนึ่งๆให้ดอกกานพลูแห้ง 4-8 กก. ต่อปี

ลำต้น: อาจพบสูงถึง 12 เมตร

ใบ: ใบเดี่ยว รูปหอกปลาย และโคนเรียวแหลม สีเขียวจัดแข็งหนาเป็นมัน กลิ่นหอมเผ็ดร้อนคล้ายใบแก้วแต่โตกว่า

ดอก: เป็นช่อสีเขียวอมแดง

ผล: เล็กกลมยาว 1 ซม. สีน้ำตาลเข้ม

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • ดอก รสเผ็ดร้อนปร่า กระจายเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้หืด แก้ปวดฟัน แก้รำมะนาด แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชา ขับน้ำคาวปลา ทำอุจจาระให้ปกติ นอกจากนี้ในดอกกานพลูยังมีสารอาหารที่มีประโยชน์หลายอย่าง เช่น แคลเซียมและฟอสฟอรัส ช่วยบำรุงฟันและกระดูกให้แข็งแรง
  • น้ำมันกานพลู เป็นยาชาเฉพาะที่ ระงับการกระตุก ขับผายลม แก้ปวดท้อง แก้ท้องขึ้น แก้ปวดฟัน ผสมยากลั้วคอ แต่งกลิ่นอาหาร ขนม เครื่องดื่ม สบู่ ยาสีฟัน ยาดับกลิ่น ไล่ยุงได้ นอกจากนี้ยังสามารถสกัดน้ำมันจากส่วนต่างๆของต้นกานพลูได้อีก เช่น น้ำมันก้านกานพลู, น้ำมันลูกกานพลู แต่ทางด้านเภสัชกรรม ใช้น้ำมันจากดอกตูมของกานพลูเท่านั้น (น้ำมันดอกกานพลูที่ดี จะไม่มีสี หรือมีสีเหลืองอ่อน)

การขายพันธุ์: ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด ต้องเพาะทันที อัตราการงอกจะลดลงอย่างรวดเร็ว เมื่อเก็บไว้นานเกิน 1 สัปดาห์

กาแฟ

ชื่ออื่น: Arabica Coffee, Liberica Coffee, Robusta Coffee

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Coffee arabica Linn., C. Liberica., C. robusta Linn.

ชื่อวงศ์: RUBIACEAE

เป็นไม้ยืนต้นทรงพุ่ม

ลำต้น: ลำต้นสูงประมาณ 2 เมตร

ใบ: ใบเดี่ยวรูปรี หัวท้ายแหลม สีเขียวเข้ม ขอบใบเป็นคลื่น

ดอก: ดอกช่อเป็นกระจุก 3-7 ดอก สีขาวตามข้อ มีกลิ่นหอม

ผล: ผลกลมเล็ก เมื่ออ่อนสีเขียว เมื่อแก่สีส้มแดง มี 2 เมล็ด ให้ผลผลิตต้นละ 2-5 กิโลกรัม

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • เมล็ด รสขม บำรุงประสาท บำรุงหัวใจ ชูกำลัง แก้อ่อนเพลีย กระตุ้นประสาทส่วนกลาง กระตุ้นหัวใจ ไต และกล้ามเนื้อ ขับปัสสาวะ แก้พิษที่ไปกดระบบประสาทส่วนกลาง
  • ในเมล็ดกาแฟมี caffeine, trigonellin, แทนนิน, กลูโคส, เดกซ์ตริน, ไขมัน และโปรตีน

นิเวศวิทยา: เกิดตามพื้นที่แถบร้อนชื้น สามารถปลูกได้ทุกภาคของประเทศ ปลูกมากในภาคใต้

 

กอมขม

ชื่ออื่น: ดีงูต้น, ตะพ๊านก๊น (เชียงใหม่), กะลำเพาะต้น, หมาชล, ดำ, หยีน้ำเล็ก, กอมขมดำ, หมากกอม (เหนือ), มะปอจอ (กะเหรี่ยง-เชียงใหม่), เนียปะโจะ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Picrasma javanica Blume

ชื่อวงศ์: SIMARUBACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ: ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับกัน ใบย่อยรูปหอกขอบขนาน ปลายและโคนแหลม ขอบใบเรียบ เป็นคลื่น กว้าง 1-2 นิ้ว ยาว 3-4 นิ้ว สีเขียวแก่

ดอก: ดอกช่อแบนสีขาว แยกเพศอยู่บนต้นเดียวกัน

ผล: ผลกลมมีกลีบเลี้ยงติดอยู่ที่ขั้วคล้ายลูกมะเกลือหรือตะโกแต่เล็กกว่า

เปลือก: เปลือกต้นสีหม่น มีกระขาวตลอดต้น

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • เนื้อไม้ รสขมแก้ไข้จับสั่น แก้ไข้ตัวร้อน
  • เปลือกต้น รสขมจัด แก้ไข้จับสั่น ไข้ป้าง ไข้ทุกชนิด มีฤทธิ์กดประสาทส่วนกลาง

การขยายพันธุ์: ด้วยเมล็ด

นิเวศวิทยา: เกิดอยู่ตามป่าดงดิบและป่าเบญจพรรณทั่วไป

กันเกรา (Tembusu)

ชื่ออื่น: มันปลา (อีสาน), ตาเตรา (เขมร), ตำเสา, ทำเสา (ใต้), ตำมะซู (มลายู), ปันปลา (กบินทร์)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Fagraea fragrans Roxb.

ชื่อวงศ์: POTALIACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ: ใบเดี่ยว คล้ายใบพิกุลแต่บางและยาวกว่า สีเขียว ใบอ่อน สีตองอ่อน ผิวมันเงา

ดอก: ดอกเป็นช่อ สีเหลืองส้ม กลิ่นหอมเข้ม

ผล: ผลกลมสีแดง

สรรพคุณทางยา: 

  • แก่น รสมันฝาดขม บำรุงร่างกาย บำรุงธาตุ บำรุงไขมัน เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ไข้จับสั่น มองคร่อ หืด ไอ แก้ริดสีดวง แก้ท้องมาน แก้ลงท้อง มูกเลือด แก้แน่นอก บำรุงม้าม ขับลม แก้โลหิตพิการ แก้ปวดแสบปวดร้อนตามผิวหนังและร่างกาย

การขยายพันธุ์: ด้วยเมล็ด

นิเวศวิทยา: เกิดตามป่าเบญจพรรณ

กระแจะ

ชื่ออื่น: กะแจะ, คงคราน, ตานเหลือง, ตานนกกด, ตาชีบ้าง, ช้างน้าว, ช้างสารซับมัน (ใต้)

ชื่อทางวิทยาศาสตร์: Ochna wallichii Planch

ชื่อวงศ์: OCHNACEAE

เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ใบ: ใบเดี่ยว รูปไข่ปลายแหลม

ดอก: ดอกสีเหลืองส้ม ขนาด 1.5-3 เซนติเมตร เป็นช่อ ออกดอกในช่วงผลัดใบ พร้อมกับออกใบอ่อน

สรรพคุณทางสมุนไพร:

  • เปลือกต้น รสขม แก้ไข้ขับผายลม บำรุงดวงจิตให้แช่มชื่น
  • ผล รสมันสุขุม บำรุงร่างกาย
  • เนื้อไม้ รสจืดเย็น แก้กระษัย แก้โลหิตพิการ ดับพิษร้อน

การขยายพันธุ์: ด้วยเมล็ด

นิเวศวิทยา: เกิดตามป่าดงดิบเขา ป่าเบญจพรรณในเขตร้อน